Το παιδί μου μιλά κανονικά στο σπίτι, αλλά όταν πηγαίνει στο σχολείο δεν μιλάει σε κανέναν! Μήπως έχει επιλεκτική αλαλία;

Η Επιλεκτική αλαλία είναι μία σπάνια, πολυπαραγοντική κατάσταση η οποία σύμφωνα με την τελευταία έκδοση του Διαγνωστικού Εγχειριδίου Ψυχικών Διαταραχών της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας (DSM-5) κατατάσσεται στις αγχώδεις διαταραχές της παιδικής ηλικίας.

Το κύριο χαρακτηριστικό της είναι η μόνιμη αποτυχία του παιδιού να μιλήσει σε συγκεκριμένες περιστάσεις (συνήθως για ένα διάστημα που ξεπερνά τον 1 μήνα) ενώ η δυσκολία αυτή δεν οφείλεται σε γνωστικό, ακουστικό ή γλωσσικό έλλειμμα, σε νευροαναπτυξιακή, ψυχωσική ή διαταραχή επικοινωνίας. Ωστόσο, να σημειωθεί ότι το παιδί μπορεί να επιδιώκει ή να επιτυγχάνει ην επικοινωνία σε αυτό το πλαίσιο με άλλους τρόπους (π.χ. βλεμματική επαφή).

Εμφανίζεται κατά κύριο λόγο σε παιδιά μεταξύ 3-7 ετών και σε σπάνιες περιπτώσεις διαρκεί μέχρι και την εφηβεία, ενώ είναι συχνότερη στα κορίτσια.

Η λεκτική επικοινωνία επιτυγχάνεται κανονικά στο σπίτι, καθώς και με συγκεκριμένα άτομα του στενού κύκλου, ενώ το πλαίσιο όπου συνήθως εμφανίζεται η επιλεκτική αλαλία είναι το σχολείο ή/και άλλες κοινωνικές περιστάσεις, γι’ αυτό η υποψία και η διάγνωση της συμβαίνουν στα πρώτα σχολικά έτη. Η επιλεκτική αλαλία εμφανίζεται με διαφορετικό μοτίβο σε κάθε παιδί γεγονός που καθιστά τον ορισμό, τη διάγνωση και την θεραπεία δύσκολη.

Πριν από την αναγνώρισής της, μπορεί να παρατηρηθεί μείωση στη συχνότητα, την ένταση και τον αυθορμιτισμό του λόγου ειδικά σε κοινωνικά περιβάλλοντα, ενώ μετά την διάγνωσή της μπορεί να διαρκέσει έως 3 χρόνια. Η διακοπή της συμβαίνει αυθόρμητα, ωστόσο επικοινωνιακά ελλείμματα είναι πιθανόν να συνεχίσουν να υπάρχουν και αργότερα.

Άλλα σωματικά χαρακτηριστικά που πιθανώς να συνοδεύουν την επιλεκτική αλαλία είναι:

• Εμφανής σωματική πίεση
• Ακαμψία στη στάση του σώματος
• Ντροπαλότητα και προσκόλληση στους γονείς
• Επίπεδο συναίσθημα

Που οφείλεται η Επιλεκτική αλαλία;

Σύμφωνα με την βιβλιογραφία δεν έχει οριστεί η ακριβής αιτιολογία της επιλεκτικής αλαλίας, ωστόσο έμφαση δίνεται σε μία κατάσταση άγχους του παιδιού, η φύση της οποίας δεν έχει προσδιοριστεί επακριβώς, αλλά προσομοιάζεται με ένα είδος φοβίας είτε για τις συνέπειες της ομιλίας ή για την ομιλία αυτή καθεαυτή.

Δεν την αναγνωρίζουμε ως μία ειδική φοβία για τον λόγο, καθώς είναι περισσότερο πολυδιάστατη διαταραχή, ενώ παρόλο που έχει πολλά κοινά χαρακτηριστικά με την κοινωνική φοβία, διαχωρίζεται από αυτή καθώς το άγχος και ο φόβος αφορούν την πράξη της ομιλίας, όχι την γενικότερη κοινωνική συνθήκη, γεγονός που αποδεικνύεται από το ότι το παιδί μπορεί να χρησιμοποιεί άλλα μέσα επικοινωνία όπως νεύματα ή χειρονομίες. Παράλληλα, η έναρξη των συμπτωμάτων συμβαίνει ηλικιακά νωρίτερα από εκείνα της κοινωνικής φοβίας.

Σύμφωνα με την συμπεριφορική προσέγγιση πρόκειται για έναν συμπεριφορικό, προσαρμοστικό μηχανισμός άμυνας ώστε το παιδί να διαχειριστεί κοινωνικές καταστάσεις στις οποίες αναμένεται να μιλήσει.

Μία άλλη προσέγγιση προτείνει ότι η αλαλία έρχεται ως μία αντίδραση σε τραυματικές εμπειρίες, όμως η τραυματική/αντιδραστική αλαλία εμφανίζεται σε πολύ μικρό ποσοστό των παιδιών και η επικοινωνία του ατόμου μειώνεται ως προς ένα μεγαλύτερο φάσμα συμπεριφορών και περιστάσεων.

Σχετικά με τους οικογενειακούς παράγοντες και την εμφάνιση της επιλεκτικής αλαλίας, φαίνεται ότι ένα μεγάλο μέρος των παιδιών που υιοθετούν συμπεριφορές επιλεκτικής αλαλίας ζουν με έναν κυρίαρχο γονέα (συνήθως τη μητέρα) που είναι εξαιρετικά ελεγκτικός καλύπτοντας ακόμη και ανάγκες που θα μπορούσε να καλύψει το ίδιο το παιδί.

Επομένως, τα παιδιά εξαρτημένα από τους γονείς και φοβισμένα για τον έξω κόσμο χρησιμοποιούν στρατηγικές, όπως η επιλεκτική αλαλία για να κατευνάσουν το άγχος τους μακριά από αυτούς, ενώ η διαρκής ελεγκτική στάση των γονέων βοηθά στη διατήρηση της αλαλίας.

Φαίνεται ότι περίπου το 60% και το 30% των γονέων παιδιών με επιλεκτική αλαλία, επικροτούν, αντίστοιχα, την ντροπαλότητα και το αγχος, ενώ στο οικογενειακό ιστορικό τα ποσοστά εμφάνισης αλαλίας ήταν συγκριτικά υψηλότερα σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό.

Ακόμη, όχι τόσο συχνά, μια κατηγορια παιδιών φαίνεται πως χρησιμοποιούν την αλαλία σαν «σιωπηλό όπλο», ως επίδειξη θυμού προς τους γονείς, παρατήρηση που μέσα από την ψυχοδυναμική προσέγγιση υπονοεί πως η επιλεκτική αλαλία προκύπτει από την καθήλωση του παιδιού στα στοματικό ή πρωκτικό στάδιο εκδηλώνοντας μία συμπεριφορά απέναντι σε μία παθολογική κατάσταση μέσα στην οικογένεια.

Τι να κάνεις αν πιστεύεις ότι το παιδί σου εμφανίζει επιλεκτική αλαλία;

Αν παρατηρείς ότι το παιδί σου να επικοινωνεί και μιλάει κανονικά στο σπίτι, αλλά στο σχολείο ή σε άλλες εξωτερικές-κοινωνικές δραστηριότητες δεν χρησιμοποιεί καθόλου λεξιλόγιο, εμφανίζεται ντροπαλό και αισθητά συνεσταλμένο, χρειάζεται την δική σου παρέμβαση ώστε να επικοινωνήσει επαρκώς τις ανάγκες του, συμβουλέψου τους ειδικούς.

1. Επικοινώνησε με την παιδίατρο του παιδιού με σκοπό να γίνουν όλοι οι απαραίτητοι έλεγχοι που θα αποκλείσουν την υπάρξη κάποιου σωματικού, νευροαναπτυξιακού ή άλλου προβλήματος.
2. Έπειτα συμβουλέψου έναν ψυχολόγο ή/και έναν λογοθεραπευτή, με σκοπό να συζητήσετε για το πλαίσιο μέσα στο οποίο εμφανίζεται και διατηρείται η συμπεριφορά της επιλεκτικής αλαλίας και να συμφωνήσετε κατά πόσο και αν χρειάζεται να ακολουθηθεί ένα θεραπευτικό πλάνο ώστε να υποστηριχθεί το παιδί και η οικογένεια συνολικά (ο ψυχολόγος μπορεί να προτείνει την αξιολόγηση του παιδιού και από παιδοψυχίατρο).
3. Να έχει στο νου σου το εξής: Τα κυρίαρχα πλαίσια του παιδιού είναι η οικογένεια και το σχολείο, η θεραπεία αποτελεί ένα μικρό κομμάτι στην καθημερινότητά του. Επομένως, η δική σουσυμβολή και η συνεργασία με το σχολείο είναι καίριας σημασίας. Μοιράσου με τους ειδικούς τις σκέψεις και τους προβληματισμούς σου σχετικά με το παιδί και τον τρόπο διαχείρισης της δυσκολίας του.

Ελένη Ζετσίδου
Ψυχολόγος – Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια
M.Sc. Ψυχική Υγεία και Ψυχιατρική Παιδιών και Εφήβων

Βιβλιογραφία:

American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-5. Washington, DC: American Psychiatric Association.

Catchpole, R., Young, A., Baer, S., & Salih, T. (2019) Examining a novel, parent child interaction therapy-informed, behavioral treatment of selective mutism. Journal of Anxiety Disorders, 66, 102-112.

Ford, M., A., Sladeczek, I., E., Carlson, J., & Kratochwill, T., R. (1998). Selective Mutism: Phenomenological Characteristics. School Psychology Quarterly, 13(3), 192-227.

Hayden, T. (1980). Classification of elective mutism. Journal of the American Academy of Child Psychiatry, 19(1), 118-33.

Manassis, K., Oerbeck, B., & Overgaard, K. R. (2016). The use of medication in selective mutism: A systematic review. European Child and Adolescent Psychiatry, 25, 571–578.

Mulligan, C., A., Hale, J., B., & Shipon-Blum, E. (2015). Selective Mutism: Identification of Subtypes and Implications for Treatment. Journal of Education and Human Development, 4(1),79-96.

Wong, P. (2010). Selective mutism: a review of etiology, comorbidities, and treatment. Psychiatry (Edgmont (Pa. : Township)), 7(3), 23–31.